«GEĞARD»
ELM-ANALITIK
FONDU
2026
2026
2024-08-07
Hrazdan (Zəngi) çayının aşağı axınında Yerevan şəhərindən Araks (Araz) çayına qədər olan hissəsi Masis rayonu əhatə edirdi, yuxarıdakı Ermənistan krallığının Ayrarat əyalətinin Kotayk vilayətinin cənub hissəsinə uyğundur. Ərazi Zəngibasar da adlandırılıbdı, Zəngi ilə suvarılan, örtülü deməkdir.
Fars hakimiyyəti dövründə (1555-1828-ci illər) Masis rayonu Masis mərkəzi ilə Yerevan (İrəvan) xanlığının mahallarından (vilayət) biri idi.
Şərqi Ermənistanı Rusiya imperiyasına qoşulduqdan sonra rayon Erməni vilayətinin (1828-1840-cı illər), sonra isə Yerevan (İrəvan) quberniyasının (1849-1917-ci illər) Ermənistan Demokratik Respublikasının illərində Yerevan quberniyasının (1918-1920-ci illər), Ermənistanın sovetləşməsindən sonra isə Yerevan (İrəvan) qəzasının tərkibinə daxil olunmuşdur. 1937-ci ilin dekabr ayının 1-də ayrı inzibati vahidi kimi, Ermənistan Sovet Sosialist Respublikasında Zəngibasar rayonu qurulur.1953-cü il mart ayında ləğv edildi və Hrazdan adı ilə Yerevanın Şahumyan rayonunun bir hissəsi olub. 1969-cu il yanvar ayının 14-də ayrı inzibati vahidi kimi, Masis (keçmişdə Uluxanlı) qəsəbəsi mərkəzi ilə yenidən qurulmuş.
Azataşen (Azadaşen), Ayntap (Təzəkənd), Arbat, Argavand (Cəfərabad), Arevabuyr (Xarratlı), Geğanist (Göykümbət), Getapnya, Daştavan, Darakert, Darbnik (Dəmirçi), Dostluq, Zahmet, Zəngilər, Kalinini adına qəsəbəsi, Hovtaşat (Şöllü Mehmandar), Ğukasavan (Kalara), Masis, Marmaraşen (Ağhəmzəli), Nizami, Norabats (Yengicə), Yeni Xarberd, Crahovit (Cəbəçili), Rançpar (Rəncbər), Sayat-Nova, Sarvanlar, Sarcalar Masis rayonunun yaşayış məntəqələri idi.
Yaşayış məntəqələrinin adları əsasən erməni mənşəlidir. Kəndlərə orada məskunlaşan müsəlmanlar tərəfindən əcnəbi adlar verilmişdir.
Yerli erməni əhalisinin əcdadlarının bir hissəsi Ermənistan krallığının Parskahayk əyalətinin Xoy və Salmast vilayətlərindən köçüblər.
Araratyan (Ağrı) vadisi və ətrafdakı əraziləri üçün xüsusi ilə 1604-cü ildə Böyük Şah Abbas tərəfindən təşkil olunmuş deportasiyası ağır təsir göstərmişdir.
Bu erməni rayonunun etnik mənzərəsi də zamanla ciddi dəyişikliklərə məruz qalmışdır. Erməni elementinin tənəzzülünə paralel olaraq vilayətdə xarici, əsasən də türk dilli ünsürü artıb.
1832-ci ildə Zəngibasar mahalında 2963 nəfər erməni(35.4 %), 5413 nəfər müsəlman (64.6 %) yaşayırdı. Türkdilli (əli-şarurli, büyük-çobankara və s.) və kürd əsasən köçəri kəndləri adı keçənlərin arasında idilər, 11-ci əsrdən etibarən regiona daxil olmuşlar. Yeri gəlmişkən, türk dilli tayfaları arasında “azərbaycanlı” etnik vahidinin adı çəkilməmiş.
Erməni kəndlərinin əksəriyyətində tarix və mədəniyyət abidələri ibadətgahlar, xaçkarlar, kilsələr var idi, bunların bir hissəsi qorunub saxlanıb, müsəlman mədəniyyət abidələri isə çox az idi. Bunlardan Argavandın türkmən məqbərəsi (Əmir Səəd məqbərəsi) (15-ci əsr) və Yerevanın fars Göy məscidi (1766-cı il) məşhurdur.
Masis rayonu Sovet Ermənistanın sıx məskunlaşmış ərazilərindən biri idi. Əhalinin təxminən 70 faizi ermənilər idi. Orada eləcə də azərbaycanlılar, ruslar, kürdlər yaşayırdılar. Yalnız 1930-cu illərin sonlarında bütün türkdilli sakinlərini rəsmi olaraq “azərbaycanlı” adlandırıblar.